weinigwoorden.nl

'Weimar' ook nageschiedenis van keizerrrijk

Submitted by Luuk on Wed, 08/16/2017 - 11:45

Heinrich August Winkler schreef een kloek boek over de Weimarrepubliek. Veertien jaar politiek-economische geschiedenis van de eerste Duitse democratie. Nou, ik kan u      

  

verzekeren, hij houdt er een behoorlijk tempo op na en het boek verveelt geen moment. Er is nogal wat gebeurd in deze jaren tussen 1918 en 1933. Mooi is dat Winkler de politiek en economie zo ragfijn met elkaar verweeft. Hij zet die typisch mooie stoere Duitse zinnen in.  Maar dartelt wel lenig van lastige monetaire kwesties naar de politieke verhoudingen in de Rijksdag. En sluipenderwijs zie je de eerste Duitse parlementaire democratie veranderen in een presidentieel stelsel, waarin de uitvoerende macht  bijzondere bevoegdheden krijgt toebedeeld. En de paradox is, de grondwet stond dat toe.

De grondwet van Weimar bood de president namelijk via artikel 48 de mogelijkheid per decreet en zonder parlementaire instemming te regeren. En dat werd  eigenlijk de normale gang van zaken in deze democratie. En dat was nou net niet de bedoeling geweest. Partijen belaagden bij voortduring het zittende kabinet met moties van wantrouwen. Maar waren niet in staat via een parlementaire meerderheid af te dwingen welke koers het kabinet dan wel moest varen. Anders gezegd, Weimar bracht vooral negatieve meerderheden voort. Zie hier, de problematiek van de eerste Duitse democratie in een notendop.

    

Op de keper beschouwd, volgens Winkler,  was er geen normaal parlementair verkeer in die latere jaren van de Weimarrepubliek. Structureel waren er fricties tussen  regering en parlement. En de spanningen deden zich veel minder voor tussen regeringspartijen en oppositie. Zoals te doen gebruikelijk in een normale parlementaire democratie.

En in deze sfeer van machteloosheid en een ontluikende economische crisis kon verlangen ontstaan naar vroegere tijden. En grepen bepaalde partijen, natuurlijk de nationaalsocialisten maar ook de partijen die de belangen van het grootgrondbezit behartigden, hun kans. President Hindenburg, een oud krijgsman met een landgoed in Pruisen, boog uiteindelijk mee met die krachten die in zekere zin restauratie van eerdere verhoudingen wensten. Misschien wel verlangden naar de tijden onder Wilhelm II. En dat hield sowieso een versterking van de uitvoerende macht ten koste van de wetgevende en controlerende macht in. En zo trad de president zelve via zijn decreten op als pseudo wetgever. Het parlement stond buitenspel.

    

Een explosieve situatie, zeker met Hitler begerig in de wachtkamer. Niet dat Hindenburg bewust de sleutels van de macht uiteindelijk overdroeg aan Hitler. Nee, veeleer dat ‘Weimar’ te weinig partijen, stromingen en mensen positief aan zich had gebonden. En dat er ter rechterzijde koel en calculerend het machtsspel werd gespeeld. Uiteindelijk keerde Duitsland helemaal niet terug naar de eerdere verhoudingen onder keizer Wilhelm II. Maar ontstond er totaal iets nieuws waarvan we de verschrikkelijke gevolgen maar al te goed kennen. En dat nieuwe had slim gebruik gemaakt van de mogelijkheden die de grondwet van Weimar bood. En zo leverde de staat zichzelf  uit aan een maniakale Hitler.

Winkler constateert dat de Weimarrepubliek vaak wordt gezien als de ‘voorgeschiedenis’ van het Derde Rijk. Maar evenzeer valt Weimar te beschouwen als ‘nageschiedenis’  van het keizerrijk met vastomlijnde hiërarchische verhoudingen. Pittig, maar uiterst lezenswaardig boek uit 1993, met een ‘durchgesehene Auflage’ uit 2005. Mooi. 

Heinrich Augus Winkler: Weimar 1918-1933; Die Geschichte Der Ersten Deutschen Demokratie

    

Main menu

You are here

weinigwoorden.nl